Co można kompostować a czego nie - lista 50 materiałów z praktycznymi wskazówkami

Kompostowanie to naturalny proces, w którym mikroorganizmy i grzyby rozkładają materię organiczną w kontrolowanych warunkach, zamieniając ją w bogaty humus przydatny do ogrodów. W artykule przedstawiamy kompletną listę 50 materiałów komposowalnych i zakazanych, proporcje, które trzeba zachować, i błędy, które psują kompost domowy.

Czym jest kompostowanie i dlaczego warto kompostować w ogrodzie

Kompostowanie jest procesem aerobowym rozkładu odpadów organicznych, w wyniku którego powstaje ciemny, gruntowy humus pełen żywych mikroorganizmów. Ten kompost domowy zmniejsza ilość wyrzucanych odpadów o 30-40% rocznie, eliminuje konieczność zakupu nawozów mineralnych, a jednocześnie bogaty w substancję organiczną dodatek podnosi żyzność gleby i zwiększa plony warzyw o 15-25% według badań Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach. Właściciele ogrodów przydomowych, działkowcy z PZD i hobbiści uprawiający warzywa na balkonach znajdują w kompostowaniu rozwiązanie praktyczne i ekonomiczne - domowy kompost kosztuje praktycznie zero złotych, poza czasem przygotowania materiałów. Proces zachodzi naturalnie, bez ingerencji chemicznej, co czyni go bezpiecznym dla dzieci i zwierząt domowych. Kompost domowy pozwala również kontrolować składniki - wiadomo dokładnie, co trafiło do masy, bez zagrożenia pestycydami czy konserwantami.

Materiały kompostowalne - brązowe (węglowe) i zielone (azotowe)

Materiały kompostowalne dzielą się na brązowe, bogatające w węgiel (liście, drewno, papier), i zielone, bogatające w azot (trawy, warzywa, fusiek), a obie kategorie są niezbędne do prawidłowego rozkładu. Węglowe materiały kompostowalne zapewniają strukturę stosu, pozwalają powietrzu cyrkulować i dostarczają energii dla mikroorganizmów na dłuższy okres. Materiały azotowe przyspieszają metabolizm bakterii i grzybów, generując ciepło, które rozpala proces fermentacyjny. Bez brązu kompost staje się zbity, grząski i śmierdzi; bez zieleni proces rozkładu ciągnie się miesiącami.

KategoriaStosunek C:NPrzykładyRola
Brązowe (węglowe)100-500:1Liście, papier, drewno, słomaStruktura, wietrzenie, energia długotrwała
Zielone (azotowe)5-20:1Trawy, warzywa, fusiek, obierkiPrzyspieszenie, ciepło, białka dla mikroflory

Złota reguła kompostowania mówi, by mieszać materiały w stosunku bliskim 3 części brązu do 1 części zieleni masowo, co zbliża stosunek C:N do optymalnych 25-30:1. Sezonowo proporcje się zmieniają - latem dostępnych jest wiele zielonego materiału (trawy, warzywa), więc trzeba więcej brązu; jesienią mamy liście, papier, tekturę, które są węglowe, a zieleni mniej.

25 materiałów które można bez obaw kompostować

Poniższa lista zawiera materiały całkowicie bezpieczne dla kompostu domowego, podzielone na kategorie brązowe i zielone.

MATERIAŁY BRĄZOWE (WĘGLOWE):

  • Liście jesienne - podstawowy materiał węglowy, zawierają 40-60% węgla, siekaj na mniejsze kawałki, by przyspieszić rozkład.
  • Papier biały, niedrukarny - karton od jajek, rury papierowe, papier toaletowy; rozkład w 4-6 tygodni.
  • Tektura fala - opakowania kartonowe bez drukarni; rozpuść w wodzie przed dodaniem do stosu.
  • Papier z gazet czarno-białych - stare gazety (nie kolorowe) rozkładają się w 2-3 miesiące.
  • Słoma i siano - pozostałości ze sprzątania kurnika lub konia; zawiera niedużo azotu, głównie węgiel.
  • Drewno zdrewniałe - gałęzie, patyki do 5 cm średnicy; siekaj przed dodaniem, rozkład trwa 6-12 miesięcy.
  • Kora sosnowa - po ściance drzewa; zawiera taniny, dodawaj małymi ilościami (5-10% stosu).
  • Piłki drewniane - odpad ze stolarni (bez farby); rozkład 8-10 miesięcy.
  • Igliwie - igły jodły, świerka, sosny; pH 3.5-4.5, opowiada na kompost neutralny (pH 6-7), więc limituj do 10-15% stosu.
  • Mech - zielony lub brązowy; siekaj i rozpowszechniaj równomiernie.
  • MATERIAŁY ZIELONE (AZOTOWE):

  • Trawy skoszone - świeże, bez pestycydów i herbicydów; zawierają 2-3% azotu; dodawaj cienką warstwą, by nie zlepiały się.
  • Resztki warzyw z kuchni - obierki, liście sałaty, korzenie marchwi; rozkład 2-4 tygodnie.
  • Skórki owoców - jabłka, banany, mandarynki; banany rozkładają się najszybciej (1-2 tygodnie).
  • Fusiek po kawie - zawiera 2% azotu; może być dodawany w większych ilościach niż typowe warzywa.
  • Fusy z herbaty - razem z papierkowymi torebkami (jeśli nie sklejane żywicą); rozkład 2-3 tygodnie.
  • Łupiny jaj - rozkład 2-3 miesiące; dostarczają wapnia.
  • Obcinki trawy wysokiej z kosiarki spalinowej - jeśli trawa nie była traktowana chemią; siekaj.
  • Liście warzyw - liście kapusty, bobu, grochu; zawierają 1-2% azotu.
  • Pędy kwiatów - obcięte ukwiecenia, nie lecznice; rozkład 3-4 tygodnie.
  • Resztki zupy warzywnej - bez mięsa i masła; dodawaj małymi porcjami.
  • MATERIAŁY MIESZANE (BRĄZOWO-ZIELONE):

  • Stare ubrania z naturalnych włókien - bawełna, len, wełna; rozkład 1-5 lat, nie używaj ubrań barwionych sztucznym barwnikami.
  • Zędzenie zwierząt domowych - włosy od psów i kotów; rozkład 3-6 miesięcy; dodawaj rozproszenie po stosie.
  • Obcinki paznokci - rozkład 4-6 miesięcy; dodawaj w śladowych ilościach.
  • Pióra i puch - od ptaków domowych; rozkład 1-2 lata.
  • Zmietki z drewnianej podłogi (bez plastiku) - suchę drewienki, bądź ostrożny z kurzem.
  • Wszystkie te materiały powinny być przygotowane odpowiednio - siekane na kawałki mniejsze niż 3-5 cm, rozpowszechniane równomiernie w stosie i właściwie zmieszone z materiałami przeciwnego typu (brązowe z zielonymi). Papier i tektura powinny być nieco zwilżone przed dodaniem do kompostu.

    25 materiałów które NIE można kompostować - lista zakazanych

    Poniższe materiały nigdy nie powinny trafiać do domowego kompostu, ponieważ uniemożliwiają rozkład, zanieczyszczają produkt końcowy lub stanowią zagrożenie dla roślin.

    BIAŁKA I TŁUSZCZE ZWIERZĘCE:

  • Mięso i kości - przyciągają szczury, kundy i lisa; zawierają patogeny; rozkład wymaga temperatur powyżej 65°C.
  • Ryby i skorupki rybne - silny zapach, zagrożenie dla zwierząt; patogeny pochodzenia morskiego.
  • Nabiał (mleko, jogurt, ser) - fermentacja anaerobowa, bakchor zapachu.
  • Oleje i tłuszcze kulinarne - utrwalają wilgotność, uniemożliwiają wietrzenie stosu; przyciągają gryzonie.
  • Masło i majonez - zawierają emulgatory, które zaburzają fizyczną strukturę kompostu.
  • Jajka bez skorupek - białko skaży kompost patogenami ptasimi.
  • Resztki mięsne z talerza - mogą zawierać przyprawy i oleje, zagrożenie bezpieczeństwa mikrobiologicznego.
  • Łupy kalafiora smażone w oliwie - tłuszcz utrudni biodegradację.
  • PESTYCYDY I CHEMIKALIA ROLNE:

  • Pestycydy i insektycydy - trafiają do kompostu, a potem do roślin; zakazane przez WIOR (Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin).
  • Herbicydy i chwastobójcy - pozostają w postaci rezydualnej przez miesiące; zabijają użyteczne mikroby.
  • Fungieydy i bacteriobójcze preparaty - niszczą żywe kultury kompostowe; brak wariantów bezpiecznych dla hobby-gardenerów.
  • Węgiel aktywny z piekarni - zawiera absorbenty, które blokują biodegradację.
  • DREWNO I MATERIAŁY DREWNIANE TRAKTOWANE:

  • Drewno impregnowane - kreozot, miedź arzenowa, bor; zagrożenie dla zdrowia; nie rozkłada się normalnie.
  • Drewno malowane lub lakierowane - farby i lakiery zawierają metale ciężkie i rozpuszczalniki; zakaz WIOR.
  • Drewno ze słupów telegraficznych - zawiera smoł i kreozot; niebiologicznie rozkładalne.
  • Fornir i sklejka - zawierają formaldehydy i żywice syntetyczne w kleju; brak rozkładu w normalnym proces.
  • METALE I MATERIAŁY NIEORGANICZNE:

  • Szkło (bitne) i ceramika - nie rozkładają się; zagrożenie urazowe.
  • Metal - gwoździe, druty, zawiasy - nie rozkładają się; rdzewieją, zanieczyszczając kompost ciężkimi metalami.
  • Plastik i folie - polietyleny, polipropyleny; zdegradują się w 500-1000 lat; zawsze pozostają w komposcie.
  • Guma i kauczuk - nie rozkładają się biologically; pozostają jako fragmenty.
  • MATERIAŁY ZAWIERAJĄCE ZAPACHY LUB KONSERWANTY:

  • Papier kolorowy (czasopismo) - zawiera atrament drukarski z metalami ciężkimi, zwłaszcza ołów; ograniczenia WIOR.
  • Papier woskowany - wosk w jądrze papieru blokuje biorózkład; stosuje się w opakowaniach żywności.
  • Tektura ze sklejką - zawiera związki syntetyczne; niebiodegradowalna w standardowym procesie.
  • Gazety drukowane kolorowo - atrament może zawierać kadm; zagrożenie dla roślin wrażliwych.
  • Opakowania po chemicznych produktach - pozostałości pestycydów, nawozów, rozpuszczalników; zakazane od zaraz.
  • Te materiały nigdy nie powinny być mieszane z kompostem domowym ani nie powinny być zalewane wodą w celu przyspieszenia rozkładu. Jeśli przypadkowo trafią do stosu, należy czujnie monitorować temperaturę i zapach - jeśli pojawi się kwaśny zapach fermentacji lub pleśń biaława, stół trzeba odkopać i materiały zakazane usunąć.

    Materiały wymagające ostrożności - kiedy kompostować z ograniczeniami

    Niektóre materiały można kompostować, ale wyłącznie pod pewnymi warunkami, w ograniczonych ilościach lub po uprzednim przygotowaniu.

    MateriałWarunkiLimitacja
    Drewno zdrewniałe (gałęzie, patyki)Siekanie na kawałki < 3 cm, mieszanie z azotowymiMax 10% stosu masowo; rozkład 6-12 m-cy
    Zachwaszczone resztki ogrodoweTemperatura kompostu > 60°C w centrum, by zniszczyć nasiona chwastówSiekanie materiałów; mieszanie z zielonymi
    Domowe odpady tłuszczowe (mały procent)Zakopaanie głęboko w stosie (30 cm od krawędzi), nigdy na wierzchołekNie więcej niż 2-3% stosu; nigdy nie dodawaj na koniec
    Pieluchy z włókien naturalne (bawełna)Zmycie i wyeliminowanie osadów biologicznych; traktowanie jak stare ubraniaRozkład 1-2 lata; dodawaj rozproszenie
    Włosy długie z miotłyRozpowszechnianie przed dodaniem (nie wiąż w pęczki)Max 5% stosu; zlepiają się, blokując wietrzenie
    Włosy ze szczotki do włosówRozpowszechnienie, mieszanie z materiałem brązowymMax 2-3 gram na miesiąc na stos 100 l
    Korki drewniane z winaRozdrobnienie na mniejsze kawałki (5 mm), usunięcie cementuRozkład 2-3 lata; nie przyspieszą procesu
    Papier toaletowy (lekki)Jeśli nie wybrany, rozkład szybki (3-4 tygodnie)Używaj papieru recyklingowego bez wybielaczu
    Resztki żywności w opakowaniu papierowymUsunięcie opakowania syntetycznego, rozcieranie dużych kawałkówNie więcej niż 5% stosu na raz; czekaj 2-3 dni
    Liście chorobliwe (z plamami, mączy)Temperatura > 65°C w centrum; mieszanie z powietrzem; monitorowanie 4 tygodnieSiekanie; rozkład 2-3 miesiące; bądź czujny

    Kluczowy warunek dla wszystkich tych materiałów to temperatura i wietrzenie. Stos musi regularnie się przemieszywać (co 1-2 tygodnie latem, co 2-3 tygodnie jesienią), aby temperatura w centrum utrzymywała się powyżej 55°C, co zabija patogeny i nasiona chwastów.

    Proporcje brązowego do zielonego materiału - złota reguła 3:1

    Zasada 3:1 mówi, że na każde 3 części materiału brązowego (węglowego) powinno przypadać 1 część materiału zielonego (azotowego), liczono masowo, co zbliża stosunek węgla do azotu (C:N) do optymalnych 25-30:1 dla rozkładu. W praktyce oznacza to, że jeśli dodajesz 30 kg suchych liści jesienią, powinienieś dodać około 10 kg świeżych trawy, obierek warzyw lub fusieku po kawie.

    Konsekwencje zbyt dużej ilości brązu:

    • Rozkład trwa 6-12 miesięcy zamiast 3-4 miesięcy.
    • Temperatura stosu nie wzrasta powyżej 40°C, mikroorganizmy pracują powoli.
    • Brak zapachu fermentacji (dobry znak), ale brak progresji (zły znak).
    • Ryzyko pleśni białej zamiast rozkładu biologicznego.
    • Konsekwencje zbyt dużej ilości zieleni:

    • Zapach amoniaku (fermentacja anaerobowa) już po 1-2 dniach.
    • Temperatura stosu przekracza 70°C (ryzyko spalenia materiału).
    • Gromadzenie się opadłych substancji, brak przepływu powietrza.
    • Muchy i muszki owocowe są przyciągane silnym zapachem.
    • Praktyczny przykład: Wiosną masz 20 kg skoszonej trawy z trawnika. Aby zbalansować, musisz dodać co najmniej 60 kg suchych liści przechowywanych z jesieni, lub papier kartonowy, lub starą słomę. Jeśli nie masz suchego materiału węglowego, lepiej czekać na liście jesienne, niż budować stos wyłącznie z trawy.

      Proporcje sezonowe:

    • Wiosna (marzec-maj): Dużo zieleni (trawy, warzywa), mniej brązu dostępnego - zwiększyć do 2:1 lub 2.5:1.
    • Lato (czerwiec-sierpień): Balans naturalny (trawy) i możliwość dodania papierów biurowych - utrzymać 3:1.
    • Jesień (wrzesień-listopad): Obfitość liści (brązu), zbierz je, przechowuj na zimę - twórz stos 4:1 lub 5:1.
    • Zima (grudzień-luty): Prawie brak zieleni - kompostowanie bierne (słaba fermentacja), dodawaj pozostałości domowe.
    • Jak przygotować materiały do kompostu - siekanie, drażenie, suszenie

      Przygotowanie materiałów to klucz do przyspieszenia rozkładu i uniknięcia zapachu. Każdy materiał wymagać innego podejścia.

      Siekanie i zmniejszenie rozmiarów cząstek: Fragmenty mniejsze niż 3-5 cm rozkładają się 3-4 razy szybciej niż całe liście lub patyki. Użyj trimidera elektrycznego (akumulatorowego) lub kosiarki spalinowej z funkcją mulczowania dla liści i trawy. Dla drewna i gałęzi - użyj pilarki lub makity elektrycznej. Papier naturalnie się będzie kruszył w stosie w ciągu kilku dni.

      Mieszanie równomierne: Warstwy muszą być naprzemiennie budowane: 10 cm brązu, 3 cm zieleni, 10 cm brązu, 3 cm zieleni. Jeśli wylewasz wszystkie liście na stos naraz, w dnie będzie mufla, a wierzchołek będzie wysychać.

      Wilgotność 50-60%: Stos powinien mieć wilgotność zbliżoną do wyciśniętej gąbki - gdy ściskasz materiał w pięści, wycieka kilka kropel wody, ale materiał nie jest grząski. Jeśli stos jest za suchy (< 40%), dodaj wodę z węża. Jeśli jest za mokry (> 70%), dodaj suchych liści lub papier i przemieszaj.

      Wietrzenie kompostu: Co 1-2 tygodnie latem przemieszaj stos widłami, obrócając materiał ze spodu na wierzch. W zimie wystarczy co 3-4 tygodnie. Wietrzenie wprowadza tlen, który przyspieszają żywe procesy bakteryjne. Każde przemieszanie powinno potrwać 10-15 minut.

      Czas przygotowania materiałów wynosi około 15-30 minut dla małej partii (50 l) i 45-90 minut dla dużego stosu (500 l), w zależności od dostępnych narzędzi.

      Błędy przy kompostowaniu - co psuje kompost i jak ich unikać

      Błędy przy kompostowaniu domowym skutkują zapachem, pleśnią, albo niskim tempem rozkładu. Oto najczęstsze problemy i ich rozwiązania.

      Błąd 1: Zbyt wiele materiału zielonego - zapach amoniaku i fermentacji Objawy: Silny zapach amoniaku już po 1-2 dniach, temperatura > 70°C, czarna lepka masa na spodzie. Rozwiązanie: Dodaj suchych liści lub papier (stosunek 4:1 brązu do zieleni tymczasowo), przemieszaj widłami co 3-4 dni. Zapach powinien zniknąć w ciągu 1-2 tygodni.

      Błąd 2: Brak wietrzenia - pleśń białava i mufla Objawy: Biały nalot na materiale, zapach pleśni (drewniany, mufny), brak temperatury, rozkład przerywa się. Rozwiązanie: Odsłoń stos od góry, przemieszaj co 3-4 dni, dodaj papier kartonowy do struktur. Pleśń jest naturalną, ale powinna być biała lub szara, nie czarna.

      Błąd 3: Zbyt wiele materiału brązowego - rozkład zajmuje rok Objawy: Bez zapachu fermentacji, temperatura < 45°C, liście nie rozpadają się po 6 miesiącach. Rozwiązanie: Dodaj zieleni (trawy, resztki owoców), zmniejsz czaste liści (fragmenty < 2 cm), zwiększ wietrzenie - dodaj tlenu.

      Błąd 4: Zamieszanie zakazanych materiałów - stos staje się toksyczny Objawy: Silny, dziwny zapach (chemiczny), pojawiają się muszki i owady, kompost jest lepkiwy. Rozwiązanie: Jeśli wcześnie odkryjesz, usunięcie zakazanego materiału z górnych 30 cm. Jeśli materiał trafia głębiej, licz na to, że kompost będzie mniej przydatny dla czułych roślin (nie używaj do warzyw). Kiedy kompost jest gotowy, przesiać go przez sito (1 cm oczka), aby usunąć większe fragmenty.

      Błąd 5: Niewłaściwa wilgotność - susz materiał lub brak rozkładu Objawy: Materiał jest brązowy i suchy (< 30% wilgotności) lub czarny i lepkiwy (> 75% wilgotności). Rozwiązanie: Za sucho - spryskaj stos wodą co 3-4 dni, aż materiał będzie miał konsystencję wyciśniętej gąbki. Za mokro - dodaj suchych liści, papier, słomy, zwiększ wietrzenie.

      Błąd 6: Zbyt mała powierzchnia kontaktu między warstwami - izolacja cieplna Objawy: Tolko górna warstwa się rozkłada, dolna warstwa czeka miesiące. Rozwiązanie: Siekaj materiały bardziej drobno (< 3 cm), nie buduj warstw bliskich 20 cm - ograniczaj do 10 cm dla brązu, 3 cm dla zieleni.

      Jeśli stos zacznie zapachu anormalne, pierwsza czynność to przemieszanie widłami w celu wprowadzenia tlenu. W 70% przypadków to rozwiązuje problem.

      Materiały wymagające ostrożności - kiedy kompostować z ograniczeniami

      (Opis został już umieszczony w dedykowanej sekcji wyżej jako tabela ze szczegółowymi warunkami.)

      Kompost domowy czy kupowany - którego typu używać na grządkach

      Tak, kompost domowy jest lepszy niż kupowany dla większości ogrodów przydomowych, ze względu na kontrolę składu, brak naśladów pestycydów i całkowitą oszczędność finansową, ale kupowany kompost może być praktyczniejszy dla działkowców bez czasu lub z małym ogrodem.

      Kompost domowy:

    • Koszt: 0 PLN (czysty czas pracy)
    • Kontrola: Wiesz dokładnie, co się w nim znalazło
    • Czystość mikrobiologiczna: Wysoka, jeśli materiały były bezpieczne i temperatura osiągnęła 55°C+
    • Czas przygotowania: 3-4 miesiące (aktywne zarządzanie) do 12 miesięcy (pasywne)
    • Przydatność: Najlepsza dla warzyw, kwiatów, trawnika
    • Kompost kupowany (certyfikowany):

    • Koszt: 20-80 PLN za worek 50 l
    • Kontrola: Producent odpowiada za jakość, ale skład może zawierać additywne materiały
    • Czystość: Zwykle testowana na patogeny, certyfikowana przez IUNG-PIB
    • Natychmiastowość: Gotowy do użytku zaraz po otwarciu
    • Przydatność: Dobra dla balkonowych kwiatów, kiedy brakuje czasu
    • bogaty humus poprawia gruntę dla rozsad dla osób wysiąjących warzywa na rozsadę - własny kompost posiadać jest obowiązkowy, ze względu na czystość mikrobiologiczną wymagana dla małych rośli.

      Rekomendacja: Jeśli masz ogród > 50 m², buduj własny stos kompostujący; jeśli masz balkon lub działkę bez czasu, kup certyfikowany kompost z etykietą IUNG-PIB.

      Jak długo dojrzewa kompost - czas przygotowania materii

      Czas dojrzewania kompostu zależy od metody, warunków i przygotowania materiałów.

      Aktywne zarządzanie (przemieszanie co 1-2 tygodnie):

    • Letnie warunki (T > 25°C): 3-4 miesiące
    • Wiosenne/jesiienne (T 15-20°C): 4-6 miesięcy
    • Zimowe (T < 10°C): 8-12 miesięcy (proces prawie zatrzymany)
    • Pasywne zarządzanie (przemieszanie co 4-8 tygodni lub rzadziej):

    • 6-9 miesięcy w warunkach letnich
    • 12-18 miesięcy w warunkach średniorocznych
    • 18-24 miesiące w warunkach chłodnych
    • Oznaki dojrzałego kompostu:

    • Kolor: Ciemny brąz lub czarny, jednolity, bez widocznych resztek oryginalnych materiałów
    • Zapach: Gruntowy, ziemisty, przyjemny, przypominający las jesienią
    • Struktura: Miękka, łatwo się kruszy, przypomina prekruszony grunt
    • Wymiary: Oryginalny stos zmniejszył się do 1/3 objętości

    Jeśli stos nie jest jeszcze gotów, ale potrzebujesz kompostu natychmiast, możesz użyć częściowo rozkładającego się materiału (półgotowy kompost) do mulczowania wokół roślin (3-5 cm warstwa), a nie do wmieszywania w glebę dla warzyw.

    Podsumowanie

    Kompostowanie w ogrodzie domowym jest procesem zarówno prostym, jak i wymagającym uwagi na detale. Podstawowa zasada to równowaga między materiałami brązowymi (węglowymi) a zielonymi (azotowymi) w stosunku 3:1, regularne mieszanie, odpowiednia wilgotność (50-60%) i dobry dostęp powietrza. Unikaj 25 materiałów zakazanych - mięsa, ryb, olejów, pestycydów, drewna impregnowanego, plastiku i metalu - które niszczą kompost lub zagrażają roślinom. Kompost domowy gotowy będzie za 3-4 miesiące w warunkach letnich, jeśli będziesz systematycznie mieszać materiały i monitorować temperaturę. Owocami Twojej pracy będzie bogaty, ciemny humus, który podniesie żyzność gleby, zmniejszy koszty nawozów i pozwoli ci kontrolować czystość materiałów trafiających do ogrodu.

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *